अजंठा लेणी चे अनोखे रहस्य: भारताचा लपलेला खजिना!

अजंठा लेणी: ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महिमा

अजंठा लेणी, भारताच्या महाराष्ट्र राज्यात स्थित, प्राचीन बौद्ध धर्माच्या ऐतिहासिक महत्त्वाचे प्रतीक आहेत. या लेण्यांचे स्थापत्य, कलात्मकता, आणि धार्मिक अर्थाने भारतीय संस्कृतीवर प्रभाव आहे. यामध्ये बौद्ध धर्माच्या तत्त्वज्ञानाचे आणि अध्यात्मिकतेचे दर्शन मिळते.

१. अजंठा लेणी चा इतिहास

अजंठा लेण्यांचा इतिहास २६०० वर्षांपूर्वीचा आहे. या लेण्यांचे बांधकाम मुख्यत्वे दोन कालखंडांमध्ये झाले: हिनयान आणि महायान. हिनयान काळातील लेण्यांमध्ये साधी रचना आणि ध्यानप्रवृत्ती दिसते, तर महायान काळात शिल्पकला आणि चित्रकलेत बरेच सुधारणा झाल्या.

२. स्थापत्य आणि शिल्पकला

अजंठा लेण्यांमध्ये २९ प्रमुख लेण्यांचा समावेश आहे. या लेण्यांचे बांधकाम खडकात खोदून केले आहे. चैत्यगृह आणि विहार हे या लेण्यांचे दोन प्रमुख प्रकार आहेत. चैत्यगृहात भव्य स्तूप असतो, तर विहारात भिक्षूंची राहण्यासाठी खोली असते.

३. चित्रकला

अजंठा लेण्यांमधील चित्रे जगातील प्राचीन चित्रकलेचा खजिना आहेत. येथे जातक कथांचे चित्रण केले आहे, जे बुद्धाच्या पूर्वजन्मातील कथा आहेत. या चित्रांकडून बुद्धाच्या जीवनातील मुख्य घटनांचे प्रतिनिधित्व केले जाते.

४. अजंठा लेण्यांच्या पर्यटनासाठी मार्गदर्शन

अजंठा लेणींमध्ये भेट देणाऱ्यांसाठी काही महत्त्वाच्या माहितीचे विवेचन करण्यात आले आहे:

४.१ प्रवेश शुल्क आणि वेळा

लेणी सकाळी ९:०० ते संध्याकाळी ५:३० पर्यंत पर्यटकांसाठी खुले असतात. भारतीय नागरिकांसाठी प्रवेश शुल्क ₹४० आहे, तर विदेशी पर्यटकांसाठी ₹६०० आहे. १५ वर्षांखालील मुलांसाठी प्रवेश विनामूल्य आहे.

४.२ मार्गदर्शक सेवा

पर्यटकांना मार्गदर्शक सेवा उपलब्ध आहे. गाईड दरांमध्ये खालीलप्रमाणे फरक आहे:

• १-५ लोकांसाठी: अर्ध्या दिवसासाठी ₹२०५० आणि पूर्ण दिवसासाठी ₹२५००

• ६-१४ लोकांसाठी: अर्ध्या दिवसासाठी ₹२५०० आणि पूर्ण दिवसासाठी ₹३२५०
• १५-४० लोकांसाठी: अर्ध्या दिवसासाठी ₹३३५० आणि पूर्ण दिवसासाठी ₹४३५०

४.३ पर्यटकांसाठी नियम

गाईड सेवा लेणी ०१ पासून २६ पर्यंत चालवली जाते. पर्यटकांनी गाईडची ओळखपत्र पाहण्याची परवानगी आहे. गाईड दर पर्यटन गाईड्स फेडरेशन ऑफ इंडियाने मान्य केले आहेत. गाईड सेवा संपल्यानंतरच पूर्ण शुल्क भरायचे आहे.

४.४ कॅमेरा आणि अन्य सेवा

व्हिडिओ कॅमेरा वापरण्यासाठी ₹२५ शुल्क आहे (फक्त बाहेरील परिसरासाठी). खुर्ची/डोली सेवा: ₹२००० तर वाहक सेवा: ₹५००.

५.अजंठा लेणी चे जागतिक वारसा स्थळ म्हणून महत्त्व

१९८३ मध्ये अजंठा लेणींना युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळ म्हणून मान्यता मिळाली. बुद्धधर्मातील धार्मिक आणि कलात्मक महत्त्वामुळे हे स्थळ जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध आहे.

६. अजंठा लेणी ची शिल्पकला आणि चित्रकलेचे वैशिष्ट्य

अजंठातील चित्रे आणि शिल्पकला बुद्धाच्या जीवनातील विविध प्रसंगांना जीवन्तपणे उभारतात. जातक कथांची चित्रे बुद्धाच्या पूर्वजन्मातील कथांवर आधारित आहेत.

अजंठा लेणी: स्थापत्य आणि कलात्मक महिमा

अजंठा लेणी ही केवळ एक ऐतिहासिक आणि धार्मिक वास्तू नाही, तर त्यातील कलात्मकता, शिल्पकला आणि वास्तुशिल्पीय अद्वितीयता हे अजंठाच्या लेण्यांचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. या लेण्यांमध्ये बौद्ध धर्माचे तत्त्वज्ञान, बौद्धिकता आणि सांस्कृतिक आविष्कार यांचे दर्शन होते. दुसऱ्या भागात आपण या लेण्यांच्या स्थापत्यशास्त्र, कलात्मक वैशिष्ट्ये आणि त्यातील शिल्प आणि चित्रकलेचा सखोल अभ्यास करू.

१. अजंठा लेण्यांचे स्थापत्यशास्त्रीय वैशिष्ट्ये

अजंठा लेण्यांचे बांधकाम दोन मुख्य टप्प्यांतून झाले आहे – हिनयान आणि महायान. हिनयान कालखंडातील लेण्यांचे स्थापत्यशास्त्र साधे, परंतु ध्यान आणि प्रार्थनासाठी योग्य असे होते. महायान कालखंडात स्थापत्यात अधिक विविधता, कलात्मकता आणि धार्मिक तत्वे वाढत गेली.

अजंठा लेण्यांमध्ये २९ प्रमुख लेण्यांचा समावेश आहे. यातील काही चैत्यगृह आहेत, जिथे प्रार्थना करण्यासाठी भव्य हॉल तयार केलेले आहेत, आणि काही विहार आहेत, जिथे बौद्ध भिक्षू राहत असत. या लेण्यांमधील शिल्प आणि स्थापत्यशास्त्र यांचे समन्वय आपल्या डोळ्यांना विलक्षण सुख देतात.

चैत्यगृहांची रचना विशेषतः डोळ्यात भरणारी आहे. लांब आणि उंच हॉल, स्तूपांच्या उपस्थितीने धार्मिक वातावरण निर्माण करते. स्तूप हे बौद्ध धर्माचे प्रमुख प्रतीक आहे, आणि त्याचे दर्शन चैत्यगृहांतून होते.

२. महायान कालखंडातील स्थापत्य आणि कलात्मकता

महायान कालखंडात अजंठाच्या लेण्यांमध्ये बरीच सुधारणा झाली. या कालखंडातील लेण्यांमध्ये मूर्तिकला, चित्रकला, आणि शिल्पकलेची भव्यता दिसते. महायान शाखेतील लेण्यांमध्ये बुद्धाच्या मूर्ती आणि बोधिसत्त्वांच्या विविध प्रतिमा दिसतात.

उदाहरणार्थ, लेणी क्रमांक १, २, १६, १७, १९ इत्यादी महायान कालखंडातील आहेत. या लेण्यांमध्ये भव्यता आणि धार्मिक प्रतीकांचे दर्शन होते. विशेषतः लेणी क्रमांक १ मध्ये बोधिसत्त्व पद्मपाण आणि वज्रपाण यांच्या भव्य मूर्ती आहेत. बुद्धाच्या या प्रतिमा केवळ धार्मिक प्रतीक नाहीत, तर त्या त्यावेळच्या कला आणि स्थापत्यशास्त्रातील पराक्रम दर्शवतात.

लेणी क्रमांक १९ मध्ये उत्कृष्ट चैत्यगृह आहे. त्यातील उंच स्तंभ, विस्तृत सभागृह आणि स्तूप हे महायान स्थापत्यशास्त्राचे उदाहरण आहे. या लेण्यात बुद्धाच्या जीवनातील महत्त्वाच्या प्रसंगांचे चित्रण आणि शिल्पे आहेत.

३. अजंठा लेण्यांतील चित्रकला आणि भित्तिचित्रे

अजंठा लेण्यांमधील चित्रकला भारतीय कलात्मकतेचा उत्कृष्ट नमुना मानला जातो. या लेण्यांमधील भित्तिचित्रे म्हणजे जगातील प्राचीन चित्रकलेचा सर्वात मोठा खजिना आहेत. चित्रकलेत बौद्ध धर्माच्या जटिल तत्त्वांचे चित्रण आणि सामान्य लोकांच्या जीवनाचे विविध प्रसंग यांचे दर्शन होते.

अजंठातील चित्रकलेचे सर्वात प्रसिद्ध विषय म्हणजे जातक कथा. जातक कथा या बौद्ध धर्माच्या पूर्वजन्मातील कथा आहेत, ज्यात बुद्ध विविध प्राण्यांच्या किंवा मानवांच्या रूपात दिसतात. या कथेतील मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे बुद्धाच्या नैतिकता, करुणा आणि त्यागाच्या तत्त्वांचा प्रसार करणे. जातक कथांमध्ये माणसांचे, प्राण्यांचे आणि देवतांचे देखावे उत्कृष्ट रंगात रेखाटलेले आहेत.

उदाहरणार्थ, लेणी क्रमांक १ मधील जातक कथा चित्रांत बुद्धाच्या पूर्वजन्मातील जीवनाचे देखावे आहेत, ज्यात त्याच्या करुणामय आणि त्यागी जीवनाचे दर्शन होते. चित्रकलेत रंगांचा वापर, रंगांचे संयोजन, आणि रंगविण्याची पद्धत ही अत्यंत प्रगत मानली जाते. अजंठातील चित्रकलेतील पात्रे, चेहरे, भाव, आणि त्यातील सौंदर्य हे त्यांच्या कलात्मक कौशल्याचे प्रमाण आहे.

४. शिल्पकला आणि त्यातील धार्मिक प्रतीकवाद

अजंठा लेणी तील शिल्पकला ही भारतीय धार्मिक तत्त्वज्ञानाचे आणि कलात्मकतेचे अनमोल उदाहरण आहे. या शिल्पांमध्ये बुद्धाच्या विविध मुद्रा, बोधिसत्त्वांची प्रतिमा, आणि स्तूपांचे शिल्प आहे. शिल्पांमध्ये बौद्ध धर्मातील विविध तत्त्वांचे प्रतीकात्मक दर्शन आहे.

बुद्धाच्या मूर्तींमध्ये त्याच्या ध्यानमग्न स्थितीतील आणि आशीर्वाद देणाऱ्या मुद्रा प्रमुख आहेत. या मुद्रांचे धार्मिक महत्त्व खूप मोठे आहे, कारण त्यांच्यामध्ये बुद्धाच्या शिकवणी आणि तत्त्वज्ञानाचे प्रतीक आहे. उदाहरणार्थ, ध्यान मुद्रा ही बुद्धाच्या आत्मशुद्धीची प्रतीक आहे, तर आशीर्वाद मुद्रा करुणा आणि मदतीची प्रतीक आहे.

शिल्पांमध्ये बोधिसत्त्वांची प्रतिमा विशेषतः प्रभावी आहे. पद्मपाण बोधिसत्त्वाची प्रतिमा ही करुणामय बुद्धाची प्रतीकात्मक मूर्ती आहे, ज्याने लोकांची मदत केली. या प्रतिमांमध्ये शिल्पकारांनी सजीवता आणि सौंदर्य निर्माण केले आहे.

५. अजंठाची तुलना इतर बौद्ध स्थळांशी

अजंठा लेणी ची तुलना केल्यास, एलोरा, कान्हेरी, आणि कार्ला लेण्यांसोबत ती अधिक भव्य वाटतात. एलोरा आणि कान्हेरीसारख्या इतर बौद्ध स्थळांमध्ये देखील शिल्पकला आणि स्थापत्यशास्त्रातील उत्कृष्टता दिसते, पण अजंठाची भव्यता आणि चित्रकला यामध्ये ती अद्वितीय आहे. अजंठाची कला आणि स्थापत्यशास्त्र इतर बौद्ध स्थळांना प्रेरणा देणारी ठरली.

विशेषतः, अजंठाच्या लेण्यांनी जगभरातील बौद्ध कला आणि स्थापत्यशास्त्रावर मोठा प्रभाव टाकला. मध्य आशियातील आणि दक्षिण-पूर्व आशियातील बौद्ध धर्माच्या प्रसारात अजंठाच्या लेण्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

समाप्ती

अजंठा लेणी चा स्थापत्यशास्त्र आणि कला यांचा सखोल अभ्यास केल्यावर, त्यांच्या कलात्मकतेचे आणि धार्मिक प्रतीकांचे महत्व स्पष्ट होते. या लेण्यांनी भारतीय कला आणि स्थापत्यशास्त्राला एक नवीन दिशा दिली. त्यांच्या भव्यतेने जगातील अनेक स्थळांना प्रेरणा दिली आहे. अजंठा लेण्यांतील कला केवळ प्राचीन भारतीय कलेचे प्रतिनिधित्व करत नाही, तर ती मानवतेच्या कलात्मक आणि धार्मिक इतिहासातील एक महान उदाहरण आहे.

हा दुसरा भाग अजंठा लेण्यांच्या स्थापत्य आणि कलात्मकतेवर आधारित आहे. यामध्ये अजंठाच्या शिल्पकला, चित्रकला, आणि वास्तुशिल्पीय वैशिष्ट्यांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला आहे.

अजंठा लेणी: आधुनिक काळातील महत्त्व आणि संवर्धन

अजंठा लेणींनी केवळ भारताच्या प्राचीन कलेला जगभरात प्रसिद्ध केले नाही, तर त्यांच्यातील सांस्कृतिक वारसा आधुनिक जगातही खूप महत्त्वाचा आहे. तिसऱ्या आणि शेवटच्या भागात, आपण अजंठा लेण्यांच्या आधुनिक काळातील महत्त्व, जागतिक वारसा म्हणून त्यांची मान्यता, आणि या लेण्यांचे संवर्धन कसे चालते याचा सखोल अभ्यास करू.

१. अजंठा लेण्यांचा आधुनिक काळातील महत्त्व

अजंठा लेणी आजच्या काळात केवळ एक पर्यटन स्थळ म्हणून प्रसिद्ध नाहीत, तर त्या भारतीय आणि जागतिक सांस्कृतिक वारशाचे एक अनमोल प्रतीक आहेत. अजंठाच्या लेण्यांमध्ये दिसणारी शिल्पकला, चित्रकला, आणि स्थापत्यशास्त्र हे भारतीय कलेच्या अनमोल योगदानाचे साक्षीदार आहेत. आधुनिक काळात जगभरातील कलात्मक आणि धार्मिक संशोधक या लेण्यांचा अभ्यास करतात आणि त्यांच्याद्वारे प्राचीन भारतीय संस्कृतीचा अभ्यास करतात.

१.१ जागतिक वारसा स्थळ म्हणून ओळख अजंठा लेण्यांना १९८३ मध्ये युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळ म्हणून मान्यता दिली. युनेस्कोच्या या मान्यतेमुळे अजंठाचे महत्त्व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर वाढले. जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळाल्यामुळे या लेण्यांच्या संवर्धन आणि संरक्षणासाठी जागतिक स्तरावर अनेक प्रयत्न सुरू झाले. भारत सरकारनेही अजंठा आणि एलोरा लेण्यांच्या संरक्षणासाठी विशेष कार्यक्रम आखले.

१.२ कला आणि शिल्पकलेतील योगदान अजंठा लेण्यांमधील कला आणि शिल्पकला ही प्राचीन भारतीय कलाकारांची प्रतिभा आणि सर्जनशीलतेचे उत्तम उदाहरण आहे. या लेण्यांमध्ये ज्या प्रकारे बुद्धाच्या जीवनाची आणि बौद्ध तत्त्वज्ञानाची प्रस्तुती केली आहे, त्यातून भारतीय कलेचे बौद्धिकतेचे दर्शन घडते. अनेक चित्रकला अभ्यासक अजंठा लेण्यांमधील भित्तिचित्रांचा अभ्यास करतात, कारण त्या चित्रांच्या माध्यमातून प्राचीन भारतीय समाज, धर्म आणि जीवनशैली यांचे चित्रण होते.

२. पर्यटन आणि अजंठा लेण्यांचे महत्त्व

अजंठा लेणी आधुनिक काळात एक प्रमुख पर्यटन स्थळ बनले आहे. दरवर्षी हजारो पर्यटक या लेण्यांना भेट देतात आणि त्यांच्या अप्रतिम कलेचे दर्शन घेतात. या लेण्यांचे धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व पर्यटकांना आकर्षित करते, ज्यामुळे भारताच्या सांस्कृतिक वारशाची जागतिक प्रसिद्धी होते.

महाराष्ट्र सरकार आणि भारत सरकारने अजंठा लेण्यांचे पर्यटन क्षेत्र म्हणून प्रचार केला आहे. या परिसरातील पर्यटनामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठा फायदा झाला आहे. स्थानिक रहिवाशांना रोजगाराच्या संधी मिळाल्या आहेत, आणि पर्यटकांसाठी आवश्यक सुविधा निर्माण करण्यात आल्या आहेत.

तथापि, वाढलेल्या पर्यटनामुळे अजंठा लेण्यांच्या संवर्धनावर दबाव पडतो. पर्यटनामुळे वातावरणातील बदल आणि प्रदूषण यांचा परिणाम या प्राचीन वास्तूंवर होऊ शकतो, ज्यामुळे त्यांचे नुकसान होण्याची भीती आहे. यामुळे, पर्यटनाचे नियमन आणि लेण्यांच्या संरक्षणाचे उपाय महत्त्वाचे ठरले आहेत.

Know More

३. अजंठा लेण्यांचे संवर्धन आणि संरक्षण

अजंठा लेण्यांच्या संवर्धनासाठी अनेक प्रयत्न केले जात आहेत. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळाच्या दर्जामुळे या लेण्यांचे संवर्धन करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लक्ष दिले जाते. भारत सरकारने विविध संवर्धन प्रकल्प राबवले आहेत, ज्यामध्ये लेण्यांच्या शिल्पकला आणि चित्रकलेचे संरक्षण करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो.

३.१ संवर्धनाचे आव्हान अजंठा लेण्यांचे संवर्धन हे एक मोठे आव्हान आहे, कारण लेण्यांमधील चित्रे आणि शिल्पे अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहेत. वातावरणीय घटक, उष्णता, आर्द्रता, आणि मानव निर्मित धोक्यांमुळे या प्राचीन कलाकृतींचे नुकसान होण्याची शक्यता आहे. विशेषतः भित्तिचित्रांचे रंग फिकट होणे, भिंतींवर तडे जाणे, आणि मूर्त्यांचे झिजणे हे मुख्य संवर्धनाचे प्रश्न आहेत.

३.२ संरक्षण तंत्रज्ञानाचा वापर आजच्या काळात, अजंठा लेण्यांच्या संरक्षणासाठी अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. संरक्षण तज्ञ लेण्यांच्या भित्तिचित्रांची स्कॅनिंग, 3D मॅपिंग, आणि डिजिटल पुनर्निर्माण यासारख्या तंत्रांचा वापर करून त्यांच्या मूळ स्थितीचे दस्तऐवजीकरण करतात. यामुळे भविष्यातील संवर्धनासाठी महत्त्वाची माहिती मिळते.

याशिवाय, लेण्यांच्या आतून होणारे पर्यावरणीय बदल तपासण्यासाठी हवामान नियंत्रक यंत्रणांचा वापर केला जातो. तापमान, आर्द्रता, आणि प्रकाश यांचे नियंत्रण ठेवून या लेण्यांमधील चित्र आणि शिल्पे सुरक्षित ठेवली जातात.

३.३ जागरूकता आणि सहभाग अजंठा लेण्यांच्या संवर्धनासाठी केवळ सरकारच नव्हे, तर स्थानिक नागरिक, पर्यटक, आणि संशोधक यांचेही योगदान महत्त्वाचे आहे. स्थानिक रहिवाशांना या लेण्यांच्या संवर्धनाबद्दल जागरूक करणे आवश्यक आहे, कारण ते या परिसराचे संरक्षक आहेत. याशिवाय, पर्यटकांनीही या ऐतिहासिक स्थळाच्या संवर्धनासाठी जबाबदार राहिले पाहिजे. अजंठाच्या लेण्यांमध्ये प्रवेश करताना नियमांचे पालन करणे आणि वास्तूंना नुकसान पोहोचवू नये याबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आवश्यक आहे.

४. अजंठा लेण्यांचा शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व

अजंठा लेणी केवळ कलात्मक कर्तृत्वाचे प्रतीक नाहीत, तर त्यांचे शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. अनेक शाळा, महाविद्यालये, आणि विद्यापीठे अजंठा लेण्यांवरील अभ्यासक्रमांचा समावेश करतात, ज्याद्वारे विद्यार्थ्यांना प्राचीन भारतीय कलेचा परिचय होतो. याव्यतिरिक्त, जगभरातील कलावंत, संशोधक, आणि पुरातत्त्ववेत्ते अजंठा लेण्यांच्या अध्ययनात सहभागी होतात.

४.१ सांस्कृतिक आदानप्रदान अजंठा लेण्यांचा सांस्कृतिक महत्त्व हा फक्त भारतीय कलापुरता मर्यादित नाही, तर त्यांनी जगभरातील कलाप्रेमींना प्रेरित केले आहे. या लेण्यांमधील कलात्मकतेमुळे जगातील अनेक कलावंतांनी भारतीय शिल्पकला आणि स्थापत्यशास्त्राचे अनुकरण केले. यामुळे भारतीय कलेचा जगभरातील कलात्मक परंपरांवर प्रभाव पडला.

५. अजंठा लेण्यांचे भविष्य आणि संवर्धनाच्या दिशा

अजंठा लेण्यांच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील योजना महत्त्वाच्या आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर, जागतिक वारसा स्थळांच्या नियमानुसार संवर्धन, आणि स्थानिक सहभाग या बाबी अजंठा लेण्यांच्या भविष्यातील संरक्षणासाठी महत्त्वाच्या ठरतील.

५.१ संवर्धनाचे पुढील पाऊल भविष्यात अजंठा लेण्यांच्या संवर्धनासाठी तंत्रज्ञानावर आधारित अधिक प्रयत्न होतील. विशेषतः डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करून या लेण्यांच्या कलाकृतींचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण केले जाईल. तसेच, शास्त्रीय विश्लेषणांच्या आधारे मूळ चित्रकलेची पुनर्निर्मिती करणे हेही महत्त्वाचे ठरेल.

५.२ सांस्कृतिक वारशाचा प्रसार अजंठा लेण्यांचा सांस्कृतिक वारसा फक्त भारतापुरता सीमित न राहता, जगभरात त्याचा प्रसार करणे आवश्यक आहे. त्यासाठी डिजिटल माध्यमांचा वापर करून अजंठाच्या लेण्यांची वैश्विक ओळख वाढवता येईल. जागतिक पातळीवर कलात्मक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक संदर्भातील अजंठा लेण्यांच्या महत्त्वाबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आवश्यक आहे.

समाप्ती

अजंठा लेणी आधुनिक काळात केवळ एक ऐतिहासिक आणि धार्मिक स्थळ नाहीत, तर जागतिक सांस्कृतिक वारशाचे अनमोल प्रतीक आहेत. त्यांच्या संवर्धनासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान

Read More थलापथी विजयचा विराट निरोप: त्याचा शेवटचा सिनेमा 69 आणि पुढचा धक्कादायक प्रवास